زمانی که عمر مفید یک بنا تمام می‌شود، هزینه‌های نگهداری آن افزایش می‌یابد و ایمنی و رفاه ساکنین کاهش پیدا می‌کند. در این شرایط ناچاریم بنا را تخریب کرده و ساختمان جدیدی بسازیم.

معمولا خراب کردن هر چیزی راحت‌تر از ساختن آن است، اما در مورد ساختمان این طور نیست و تخریب بناهای فرسوده کار بسیار تخصصی و دقیقی است و فرایند سخت و پیچیده‌ای دارد. قبل از تخریب و در حین تخریب نکات زیادی باید رعایت شود و چندین متخصص باید بر پروژه نظارت داشته باشند.

در این مطلب سعی کرده‌ایم مهمترین نکات مربوط به تخریب را بیان کنیم.

• تخریب چیست؟
• برای تخریب یک بنا به چه مدارکی نیاز داریم؟
• مراحل تخریب
• ایمنی در تخریب
• روش‌های تخریب

تخریب چیست؟

بر اساس بند 12-8-1 مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان هر اقدامی که مستلزم جدا کردن مصالح از ساختمان به منظور حذف، نوسازی، تعمیر، مرمت و بازسازی تمام یا قسمتی از بنا باشد، تخریب نامیده می‌شود.

بنابراین تفاوتی ندارد که شما می‌خواهید یک آسمانخراش چندین طبقه را به طور کامل یا تخریب کنید یا قصد دارید فقط بالکن منزل شخصیتان را تخریب و نوسازی کنید، به هر حال باید قوانین و مقررات مربوط به تخریب را رعایت کنید.

برای تخریب بنا چه مدارکی لازم است؟

• اصل و کپی سند، بنچاق (اگر سند تفکیک شده است)، صورت‌مجلس و نقشه تفکیکی
• اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی مالک یا وکیل قانونی به همراه وکالت‌نامه رسمی (بازهم ارائه اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی مالک لازم است.)
• اگر صاحب ملک فوت کرده است، اصل و تصویر گواهی انحصار وراثت همراه با شناسنامه و کارت ملی وراث نیاز است.
• در صورتی که مالک شخص حقوقی باشد، ارائه معرفی‌نامه رسمی با تعیین حدود اختیارات نماینده، اساسنامه، و روزنامه رسمی شرکت الزامی است.
• اصل و کپی فیش نوسازی و پسماند و مشاغل (این فیش توسط دفتر خدمات الکترونیک شهر صادر می شود.)
• اصل و کپی قبض‌های آب، برق، گاز و تلفن
• پایان کار یا جواز قبلی در صورت وجود.
• اگر ملک شما جزو موقوفات است، باید حتما نامه سازمان اوقاف هم داشته باشید.
• اگر خانه شما به قدری قدیمی است که احتمال می دهید جزو میراث فرهنگی باشد، حتما قبل از تخریب، استعلام بگیرید. چرا که تخریب بناهایی که جزو میراث فرهنگی هستند، جرم محسوب شده و مجازات نقدی و حبس در پی دارد. حتی اگر صاحبش از میراث فرهنگی بودن آن بی‌اطلاع بوده باشد.

مراحل تخریب

تخریب یک ساختمان به سختی و پیچیدگی ساختنش است و برای خراب کردن کامل یک بنا مراحل زیادی را باید طی کنید و از مهندسین و متخصصین زیادی باید کمک بگیرید.

در این مقاله سعی کردیم مراحل تخریب را به صورت خلاصه بیاوریم. پیشنهاد می شود مقاله دیگر ما درباره انواع سقف کاذب چیست را بخوانید.

مراحل اداری

گرفتن مجوزها و طی مراحل اداری لازم برای تخریب شاید سخت‌ترین مرحله نباشد اما به احتمال زیاد، اعصاب‌خردکن ترین مرحله است و متاسفانه نمی‌‌توانید از آن چشم‌پوشی کنید.

برای تخریب بنا باید تمام مدارکی که در قسمت قبل گفته بودیم را آماده کنید و تاییدیه‌های لازم را از شهرداری، میراث فرهنگی، اوقاف و … بگیرید.

تهیه طرح و دستورالعمل تخریب

شاید بهتر باشد که از اینجا به بعد کار تخریب را به یک پیمانکار مطمئن و ماهر بسپارید تا تمام مراحل را اجرا کند. اما اگر ترجیح می‌دهید خودتان کار را مدیریت کنید یا دوست دارید از روند کار مطلع  باشید، ادامه‌ی مقاله را ببینید.

 طرح و دستورالعمل تخریب را مهندس تخریب  تهیه می‌کند.

  بند 1-2-1 نشریه 55  در این مورد می گوید: لازم است با توجه به موضوع عملیات و با اخذ نظر کارفرما و طبق دستورالعمل‌های دستگاه نظارت، میزان و نحوه عملیات تخریب، صورت‌جلسه شده و درنهایت در مشخصات فنی خصوصی نیز ارائه شود.

مهندس تخریب برای نوشتن دستورالعمل تخریب و مشخص کردن نحوه و روش تخریب باید نکات زیادی را در نظر بگیرد و بررسی کند. برای آشنایی اجمالی شما، برخی از این نکات را آورده‌ایم.

• از چه مصالح ساختمانی بیشتر استفاده شده؟ مثلا ساختمان بتنی است یا اسکلت فلزی؟
• محل دقیق ساختمان و حدود و مشخصات آن باید در طرح ذکر شود.
• کاربری ساختمان قبل از تخریب چه بوده و بعد از آن چه خواهد بود؟
• ساختمان باید از نظر وجود فاضلاب، گازهای ناشی از مواد شیمیایی سمی، مواد قابل اشتعال یا مواد منفجره و رادیواکتیو و هر نوع ماده‌ی خطرناک دیگری بررسی شود. اگر این مواد در ساختمان وجود داشته باشند باید قبل از تخریب، با رعایت شرایط ایمنی تخلیه شوند.
• شرایط زهکشی ساختمان باید کاملا بررسی شود همچنین مشکلات احتمالی در مورد آلودگی آب، جاری شدن آب‌راه و فرسایش در اثر آب پیش‌بینی شده و برایشان راه حل در نظر گرفته شود.
• از مهمترین نکاتی که در تهیه دستورالعمل تخریب باید در نظر گرفته شود، شرایط ساختمان‌های مجاور ساختمان شماست. امکانات مشترک مثل دیوار‌های مشترک یا راه‌پله ها باید مشخص شوند و برای مقاوم‌سازی آنها اقدام شود.
• آیا ساختمان مورد تخریب در یک بافت شلوغ شهری قرار گرفته؟ عبور و مرور عابران پیاده و وسایل نقلیه از اطراف ساختمان چقدر است؟ روند تخریب چه تاثیری بر ترافیک منطقه دارد؟
• فاصله دقیق ساختمان مورد تخریب تا ساختمان‌های مجاور و خیابان‌های اطراف مشخص شود.
• در محله شما بیمارستان یا مرکز حساس دیگری وجود دارد؟ حتما باید به این نکته توجه شود و حساسیت محله نسبت به سر و صدا، گرد و غبار و لرزش در نظر گرفته شود.
• وضعیت پی‌های ساختمان، طاق‌ها و سردابه‌های زیرزمینی باید بررسی شود.
• با توجه به تمام موارد بالا و جزئیات دیگر، مهندسان یک یا چند روش تخریب برای ساختمان شما در نظر می‌گیرند که باید در طرح ذکر شود و همچنین روند تخریب ساختمان و ترتیب تخریب قسمت‌های مختلف ساختمان هم باید در دستورالعمل گفته شود.
• قرار است با آوار و نخاله‌های ساختمانی حاصل از تخریب چه کنید؟ چطور و به کجا باید حمل شوند؟ تمام مسائل مربوط به آوار باید در طرح در نظر گرفته شود.
• یکی از مهمترین بخش‌های دستورالعمل تخریب، طرح اقدامات ایمنی است. باید در طرح مشخص شود که برای حفاظت از کارگران، ساختمان‌های مجاور و ساکنین آنها، عابران و … چه تمهیداتی در نظر گرفته شده؟ پیشنهاد می شود مقاله دیگر ما درباره بهترین شرکت دکوراسیون داخلی را بخوانید.

ایمنی در تخریب

ایمنی در تخریب یکی از مهمترین و ضروری‌ترین بخش‌های طرح است. در این بخش با استفاده از نشریه 55 و سایر منابع، نکات مربوط به ایمنی تخریب را بیان کرده‌ایم.

• با اطلاع و هماهنگی ادارات مربوطه، آب و برق و گاز ساختمان را قطع کنید. به هیچ وجه در قطع کردن انشعابات کوتاهی نکنید چرا که معمولا منجر به حوادث تلخی مانند انفجار و آتش سوزی می‌شود.
• به ساکنین ساختمان‌های مجاور اطلاع دهید و زمان تخریب را بگویید و در صورت لزوم از آنها بخواهید که در زمان تخریب، منازل خود را تخلیه کنند.
• مواد خطرناک را قبل از شروع تخریب، تخلیه کنید.
• از طریق گذاشتن حفاظ و حصار بین محل تخریب و محیط خارج ایمنی کارگران و عابران را حفظ کنید.

• ساختمان‌هایی که احتمال ریزش آنها در طول کار وجود دارد، باید مهار و شمع‌بندی و تقویت شوند. زیرا برای تخریب لازم است تجهیزات و ابزار مناسبی روی ساختمان قرار گیرد تا بتوان تخریب را از همان قسمتی که در طرح پیش‌بینی شده، شروع کرد و تمام مراحل را مطابق با طرح پیش برد.

• اگر برای حفاظت از معابر از نرده استفاده می‌کنید، این نرده‌ها باید ایستایی کافی داشته باشند و ارتفاع آنها کمتر از دو متر نباشد.

• اگر ساختمان در حال تخریب بیش از دو طبقه است یا ارتفاع آن از کف پیاده‌رو بیش از 8 متر است و در عین حال فاصله ساختمان از پیاده رو کمتر از 5 متر است، باید راهرو سرپوشیده مناسب با تایید دستگاه نظارت ساخته شود.

• گاهی اوقات با تشخیص دستگاه نظارت، باید پیاده‌رو یا خیابان، محدود یا مسدود شود. در این صورت باید با موسسات ذی ربط (شهرداری و … )  هماهنگ شود.

• اگر ساختمانِ درحال تخریب، از معبر یا پیاده رو بیش از 5 متر فاصله داشته باشد، می‌توان به جای راهرو سرپوشیده از حصار یا نرده استفاده کرد.

• برای جلوگیری از خطرات ناشی از سقوط مصالح، اطراف و سقف راهروهای سرپوشیده باید دارای حفاظ کاملی از چوب یا توری فلزی با ارتفاع حداقل یک متر باشد. ضمنا حداکثر شیب این حفاظ نسبت به کف 45 و شیب آن به سمت خارج باشد.

• در محل ورود و خروج کارگران به ساختمان مورد تخریب باید راهروهای سرپوشیده مناسب ساخته شود که سقف آنها حداقل 700 کیلوگرم بر متر مربع فشار را تحمل کند.

• اگر از سقف این راهروها برای حمل مصالح استفاده می شود، باید حداقل 1500 کیلوگرم بر متر مربع فشار را تحمل کند.

• همه‌ی کارگران باید مجهز به کلاه ایمنی و سایر تجهیزات ایمنی باشند.

• کلیه کارگران، سرپرستان سایت و مهندسین از جمله اپراتورهای تجهیزات باید با خطرات احتمالی و روند تخریب آشنا شوند.

• کلیه کالاهایی که قابل اشتعال هستند باید از کارگاه خارج شوند مگر اینکه در کاری استفاده شود. تمام مواد قابل اشتعال مانند چوب، الوار، سوخت و غیره در انبارهای مناسب نگهداری شوند.

• وسایل آتش نشانی، باید تا پایان زمان تخریب در محل مستقر باشند.

• امکانات پزشکی و کمک‌های اولیه را فراموش نکنید. این امکانات باید همواره در دسترس باشند تا در صورت بروز هرگونه حادثه‌ای بتوان سریع اقدام کرد. در پروژه‌های بزرگ حضور واحد HSE برای رسیدگی به مسائل ایمنی الزامیست.  پیشنهاد می شود درباره راویز کاری سقف بخوانید.

پر کردن چاه‌های فرسوده

برای پر کردن چاه‌های فرسوده و قدیمی به هیچ وجه از نخاله‌های حاصل از تخریب استفاده نکنید و حتما چاه‌ها را تا 1 متر با آهک و پس از آن با خاک معدن، ماسه و سنگ پر کنید.

عملیات تخریب

بالاخره پس از طی مراحل اداری، تهیه طرح و دستورالعمل و اقدامات ایمنی، نوبت به عملیات اصلی تخریب ساختمان می‌رسد.

برای تخریب بنا روش‌های متفاوتی وجود دارد اما مراحل زیر در تمام روش‌ها مشترک هستند:

• قطع انشعابات آب، برق و گاز
• باز کردن تمام تجهیزات و تاسیسات ساختمان مثل: کابینت‌ها، کلید و پریزها، فن‌ها و هود آشپزخانه، سیستم‌های سرمایش و گرمایش، روشنایی‌ها و لوسترها، نرده‌ها، شیرآلات، سینک ظرفشویی و ……
• بیرون کشیدن تمام سیم‌های برق از داخل دیوارها
• جدا کردن درها و پنجره‌ها و چهارچوب‌های آنها
• جدا کردن عایق بام

بعد از انجام این مراحل به سراغ عملیات تخریب می‌رویم.

روش‌های تخریب

روش‌های متفاوتی برای تخریب ساختمان وجود دارد که با توجه به شرایط پروژه می‌توان از یک یا چند روش با هم استفاده کرد.

انتخاب روش تخریب به عوامل زیادی بستگی دارد مثلا نوع اسکلت ساختمان (بتنی یا فلزی)

ارتفاع ساختمان، تراکم و بافت ساختمان‌های اطراف، شرایط مالی کارفرما، چگونگی انتقال آوار و . . .

در این قسمت با انواع روش‌های تخریب به صورت خلاصه آشنا می‌شوید. برای مطالعه دقیق‌تر و آشنایی بیشتر، مقاله رایج ترین روش های تخریب را بخوانید.

تخریب دستی

رایج‌ترین روش تخریب در بافت‌های فرسوده و مناطق پرتراکم، روش تخریب دستی است. در این روش، کار عمده و اصلی توسط نیروی انسانی انجام می‌شود. پیشنهاد می شود مقاله دیگر ما درباره لوستر مناسب برای پذیرایی کوچک را بخوانید.

تخریب با بیل مکانیکی

اگر ساختمان شما در مناطق شلوغ و پرتراکم شهری است، گرفتن مجوز تخریب با بیل مکانیکی کار راحتی نخواهد بود.

تخریب با بیل مکانیکی به دو روش انجام می‌شود.

روش اول: از روی ساختمان

در این روش بیل مکانیکی و سایر ابزار را به بالای ساختمان انتقال داده و تخریب را از بالا شروع می‌کنند.

روش دوم: تخریب از سطح زمین

در این روش از بیل‌هایی با بازوهای بلند استفاده می‌شود که روی سطح زمین قرار دارند و تخریب را از بالا شروع می‌کنند.

برای تخریب از سطح زمین به فضای آزاد زیادی در اطراف ساختمان نیاز دارید.

تخریب با گوی

از روش‌های مکانیکی تخریب به حساب می‌آید. یک گوی فولادی با وزن تقریبا 6 تن را مثل آونگ حرکت می‌دهند و این گوی غول‌پیکر در هر بار برخورد با ساختمان، بخشی از آن را تخریب می‌کند.

تخریب انفجاری

شاید از دید من و شما راحت‌ترین و سریع‌ترین روش تخریب باشد، چرا که کل ساختمان در یک چشم به هم زدن خراب می‌شود. اما در واقع از پیچیده‌ترین و سخت‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین روش‌ها است و به محاسبات دقیق و پیچیده‌ی زیادی نیاز دارد.

تخریب با مواد تخریب کننده غیر انفجاریNEDA

مواد تخریبی غیرانفجاری با مصالح ساختمانی واکنش شیمیایی می‌دهند و منبسط می‌شوند و باعث ترک خوردن مصالح و در نهایت شکسته و خرد شدن می‌شوند.

تخریب با ربات بتن خوار

این ربات برای تخریب ساختمان‌های بتنی استفاده می‌شود. علاوه بر این که دیوارهای بتنی را کاملا تخریب می‌کند، بتن مورد استفاده در این بناها را هم بازیافت می‌کند.

تخریب با روش Tecorep

از تمیزترین و بی دردسرترین روش‌های تخریب است و بیشتر برای ساختمان‌های با ارتفاع زیاد استفاده می‌شود. اگر در نزدیکی شما یک ساختمان در حال تخریب با این روش باشد، احتمالا متوجه نمی‌شوید و فقط هر روز که از کنارش رد می‌شوید، می‌بینید که ساختمان کوتاه‌تر شده، بدون آنکه ظاهرش تغییر کرده باشد.

تخریب با روش کاجیما

روش کاجیما شبیه روش Tecorep است و در جزئیات کمی متفاوت هستند.

حمل آوار

معمولا حمل آوار همزمان با تخریب شروع می‌شود تا ضایعات ساختمانی به تدریج از محل خارج شوند و روی هم انباشته نشوند. اما در روش‌هایی مثل تخریب با گوی یا انفجار، مقدار زیادی آوار در مدت زمان کمی ایجاد می‌شود و لازم است از قبل طرح دقیقی برای جمع‌آوری و حمل و بازیافت آوار آماده شود.

نتیجه‌گیری

تخریب ساختمان یک پروسه‌ی پیچیده و تخصصی است که حتما باید توسط یک تیم حرفه‌ای و با نظارت مهندسین تخریب انجام شود. طی کردن مراحل اداری، ایمنی تخریب، انتخاب روش مناسب تخریب با توجه به شرایط ساختمان، تخریب ساختمان و در نهایت آواربرداری، حمل و دپو صحیح ضایعات، مراحل مختلف تخریب ساختمان هستند. پیشنهاد می شود درباره ویژگی های یک زمین خوب بخوانید.